نفسانى ، مانند فكر و ذكر و تخيّل ، و يا افعال جسمانى ، مانند غذا خوردن و هضم كردن . پس براى شناخت اين افعال ، شناخت قوا و نيروها لازم است ، و چون اين قوا از مزاج حادث مىشوند شناخت مزاج لازم است ، و مزاج از چيزهايى حاصل گشته كه در بدن انسان ممتزج است و آن اسطقسهاى چهارگانه يعنى آتش و هوا و آب و خاك است . و همچنان‌كه مبدأ اول بدن انسان اين اسطقسهاى چهارگانه است ، مبدأ دوم آن اخلاطى است كه از اين اسطقسها به‌وجود مىآيد كه عبارتند از بلغم كه مانند آب است ، و خون كه مانند هواست ، و صفرا كه مانند آتش است ، و سودا كه مانند خاك است « 27 » و بدن از اجزاء خود كه اعضا باشد تركيب يافته ، پس پزشك بايد همهء اينها را بداند . نياز پزشك به جزء دوم و سوم طب نظرى يعنى اسباب و علامات ، پيش از اين ، در باب تعريف طب آورده شد . طب عملى نيز بر دو قسم تقسيم مىشود : يكى ، حفظ سلامتى و ديگر ، جلب سلامتى . حفظ سلامتى خود بر چند قسم است : اول ، نگهدارى سلامتى موجود بر همان گونه كه هست كه اين را حفظ صحت مطلق خوانند . دوم ، جلوگيرى و بازداشتن اسبابى كه موجب بيمارى مىگردند كه آن را تقدم در حفظ ( پيشگيرى ) خوانند . سوم ، چاره و تدبير بدنهايى كه سلامتى آنها در حد كمال نيست ، مانند تدبير مشايخ ( پزشكى سالخوردگان ) « 28 » و تدبير اطفال ( پزشكى كودكان ) « 29 » و تدبير ناقهان ( پزشكى سلامت يافتگان ) . جلب سلامتى بر دو قسم است :

--> ( 27 ) . در ارتباط اسطقسها با اخلاط و همچنين طعمها به ترتيب 1 . خون ، هوا - شيرين ؛ 2 . بلغم ، آب - شور ؛ 3 . صفرا ، آتش - تلخ ؛ 4 . سودا ، خاك - ترش رجوع شود به كتاب سر الخليفة و صنعة الطبيعة ، ص 485 . ( 28 ) . سالخوردگان با داروها و غذاهاى خاصى مىبايد تحت معالجه قرار گيرند ؛ زيرا ، نيروى آنان رو به كاستى مىرود و با غذاهاى قوى ولى كم بايد آن نيرو جبران گردد ، چنان‌كه ابن سينا در الارجوزة الطبية ، ص 74 ، گويد : ان الشيوخ فى قواهم نكص * لحالهم فى كل يوم نقص اعطهم القوى من غذاء * قليله لا المثقل الاعضاء محمد بن زكرياى رازى از پزشكى سالخوردگان تعبير به « تدبير الشيخوخة » كرده و دستورهاى لازم را براى نگهداشت سلامتى آنان آورده است . حاوى ، ج 16 ، ص 44 . ( 29 ) . نوزادان و كودكان را پزشكى خاص بوده و حتى پيش از تولد مورد توجه قرار مىگرفته‌اند و گذشته از اينكه در جوامع طبى مانند فردوس الحكمة على بن ربن طبرى و المعالجات البقراطية ابو الحسن طبرى و كامل الصناعة على بن عباس مجوسى و قانون ابن سينا فصلى مستقل در اين موضوع نوشته شده ، كتابهاى مستقلى هم در اين زمينه تأليف گرديده است ، از جمله كتاب خلق الجنين و تدبير الحبالى و المولودين عريب بن سعد الكاتب القرطبى ، تدبير الحبالى و الاطفال و الصبيان احمد بن محمد بن يحيى البلدى ، سياسة الصبيان و تدبيرهم از ابن الجزار القيروانى .